TUKIO LA GHADIR KHUMM:
Uteuzi wa Kiongozi au Kauli ya Kirafiki?
Katika historia ya Uislamu, kuna matukio machache yanayochochea mjadala mkubwa kama vile tukio la Ghadir Khumm. Lililofanyika tarehe 18 Dhul Hijja mwaka wa 10 Hijria (632 BK), tukio hili ni muhimu kwa ajili ya uelewa wa itikadi za kisiasa na kidini katika ulimwengu wa Kiislamu .
Utangulizi
Baada ya kukamilisha Hija ya Kuaga (Hajjat al-Wida), Mtume Muhammad (saww) alikuwa akisafiri kutoka Makka kuelekea Madina. Alipofika kwenye eneo la Ghadir Khumm (Bwawa la Khumm), lililoko karibu na Al-Juhfa kati ya Makka na Madina, aliamuru msafara mzima wa zaidi ya watu 90,000 hadi 120,000 usimame . Eneo hili lilikuwa ni makutano muhimu ambapo wasafiri wanaoelekea maeneo mbalimbali kama Madina, Iraq, na Misri walitengana .
Hali ya hewa ilikuwa kali, na joto la ardhi lilikuwa moto sana hata wengi walilazimika kuweka nguo zao (aba) chini ya miguu yao kwa ajili ya kinga . Katika mazingira haya magumu, Mtume aliagiza msafara usimame kwa ajili ya jambo maalumu, akisubiri wale walio nyuma wafike ili kuhakikisha anafikia wasikilizaji wengi zaidi kabla ya watu kutawanyika .
Hotuba ya Mtume
Baada ya kuinua pulpiti kutoka kwenye tandaza za ngamia, Mtume alitoa khutuba muhimu. Katika hotuba yake, alikumbusha Ummah juu ya mamlaka yake kwa waumini kwa kuuliza swali la msingi: “Je, sina mamlaka zaidi juu ya waumini kuliko walivyo nazo wenyewe kwa wenyewe?” Wote walijibu: “Ndio, Ewe Mtume wa Mungu” .
Baada ya hapo, akamchukua mkwe Ali ibn Abi Talib (a.s.) na kumwinua kwa mkono hadi kwa watu na akatamka sentensi maarufu:
“Man kuntu mawlahu fa hadha Aliyyun mawlahu”
“Yeyote ambaye Mimi ni mawla (bwana/rafiki/kiungo) wake, basi huyu Ali ni mawla wake.”
Alimalizia kwa dua: “Allahumma wali man walahu wa aadi man aadah” (Mwenyezi Mungu, muwe rafiki wa anayemrafiki Ali, na muwe adui wa anayemuaadi Ali) .
Neno “Mawla” na Migawanyiko ya Tafsiri
Jambo la msingi la utata liko katika tafsiri ya neno “Mawla”. Neno hili la Kiarabu ni la maana nyingi (polysemous). Linamaanisha bwana (master), mlinzi (patron), rafiki wa karibu (friend), msaidizi (supporter), au kiongozi (leader) .
Mtazamo wa Kishi’a
Kwa Washi’a, tukio hili sio la kihistoria tu, bali ni ushahidi wa wazi wa uteuzi wa kimungu (nass). Wanaamini kwamba Mtume alimteua Ali kuwa kiongozi wa kisiasa na kidini baada yake. Wanaunga mkono hoja yao kwa kuelezea kwamba kabla ya tukio hili, aya ya Qur’an 5:67 ilishuka: “Ewe Mtume! Fikisha uliloteremshwa kwako kutoka kwa Mola wako; na usipofanya hivyo, basi hujafikisha ujumbe Wake…” Wanaamini hii ilikuwa amri ya Mungu kwa Muhammad kuwataarifu watu juu ya uongozi wa Ali, licha ya wasiwasi wa athari .
Zaidi ya hayo, wanadai kwamba baada ya hotuba hiyo, aya ya 5:3 ilishuka: “Leo nimekukamilishia Dini yenu, na nimetimiza neema yangu juu yenu, na nimekupendelea Uislamu kuwa Dini yenu” . Wanachukulia hii kama ushahidi kwamba uongozi (Imamah) ulikuwa msingi wa mafanikio ya Uislamu .
Mtazamo wa Kisunni
Wanasunni, ambao pia wanakiri uhalisi wa tukio hili kwa nguvu , wanafasiri “Mawla” kwa maana ya “rafiki” au “mpendwa” . Wanamshikilia Ali (r.a.) kwa heshima kubwa, lakini wanakanusha kwamba maneno haya yalikuwa uteuzi rasmi wa kisiasa. Kwa mtazamo wao, Mtume alikuwa anasisitiza sifa za Ali na kuwakumbusha Waislamu kumpenda na kumuheshimu, kwani alikuwa na wivu kutoka kwa baadhi ya watu baada ya vita .
Wanadharia wao wanasisitiza kwamba ikiwa Mtume alitaka kumteua mrithi kwa undhuri, angefanya hivyo waziwazi kwa maneno kama vile “khalifa” au “amir”, wala si “mawla” . Pia wanaona ushahidi wa madai ya utekelezaji kuwa dhaifu kwa viwango vyao vya juu vya uthibitishaji wa Hadith, ingawa wanakiri Hadith hii imesimuliwa na masahaba wengi (kama Zaid ibn Arqam) na ina viwango mbalimbali vya uhalali .
Hitimisho
Kwa mtazamo wa kiitikadi, Ghadir Khumm inawakilisha mgawanyiko. Kwa Shia, ni sherehe kubwa zaidi (Eid al-Ghadir), yenye umuhimu mkubwa kuliko hata Eid al-Fitr na Eid al-Adha, kwani inawakilisha kukamilika kwa Uislamu .
Hata hivyo, wasomi wengi wa Kisunni wanaendelea kudumisha kuwa tukio hilo lilikuwa ni utambuzi wa uhusiano wa karibu na umuhimu wa Ali, siyo kuanzishwa kwa nasaba ya uongozi wa kisiasa .
Hakuna shaka kwamba hadithi za Ghadir Khumm ziko kati ya hadithi zilizothibitishwa zaidi na kuenea kwa wingi katika isimu na historia . Tunapotafakari tukio hili, linabaki kuwa ukumbusho wa jinsi maana za lugha na mitazamo ya kisiasa inavyounda uelewa wa maandishi ya kidini
